III. Ordu Sıhhiye Reisi Dr. Tevfik Sağlam’ın I. Dünya Savaşı’ndaki Faaliyetleri
Anahtar Kelimeler:
Dr. Tevfik Sağlam, I. Dünya Savaşı, III. Ordu, Tifüs, Sağlık HizmetleriÖzet
Bu çalışma, Türk tıp tarihinin önemli şahsiyetlerinden biri olan ve I. Dünya Savaşı sırasında III. Ordu Sıhhiye Reisliği görevini üstlenen Dr. Tevfik Sağlam’ın (1882-1963) savaş yıllarındaki faaliyetlerini ele almaktadır. Makalede öncelikle Tevfik Sağlam’ın ailesi, eğitim hayatı ve I. Dünya Savaşı öncesindeki akademik kariyeri ele alınmıştır. Çalışmanın ana temasını, Tevfik Sağlam’ın I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte önce I. ve V. Kolordu Hıfzıssıhha Müşavirlikleri, ardından da Sarıkamış Harekâtı sonrasında felakete sürüklenen III. Ordu’nun Sıhhiye Reisliği görevindeki faaliyetleri oluşturmaktadır. Sarıkamış hadisesinin ardından bölgede patlak veren tifüs (lekeli tifo) ve humma-i racia (geri gelen ateş) salgınlarıyla mücadele süreci, aşı çalışmaları, sağlık teşkilatının yeniden yapılandırılması ve savaş sırasındaki sıhhî malzeme tedariki detaylandırılmıştır. Ayrıca, Tevfik Sağlam’ın savaş sırasında Avrupa’ya yapmış olduğu inceleme gezisi ve savaşın son zamanlarında Trabzon ve Batum’da toplanan barış müzakerelerinde Türk murahhas heyetinin içindeki çalışmalarına da yer verilmiştir. Genel anlamda, savaş sırasında Dr. Tevfik Sağlam’ın idarecilik kabiliyeti ve imkânsızlıklar içinde geliştirdiği sağlık stratejilerinin, III. Ordu’nun toparlanma sürecindeki kritik rolü ortaya konulmuştur.
Referanslar
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
BEO, 4543/340709
DH.ŞFR., 87/177.
İ.DUİT, 157/73.
Genelkurmay Başkanlığı Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) Arşivi
Kol: BDH, Kls: 2451, Dos: 219, Fih: 4-6, 4-7.
Kol: BDH, Kls: 2451, Dos: 219, Fih: 2-8, 2-9.
Kol: BDH, Kls: 2978, Dos: 46, Fih: 2-42, 2-42-a.
Kol: BDH, Kls: 2978, Dos: 46, Fih: 2-121, 122.
Kol: BDH, Kls: 2978, Dos: 46, Fih: 7-27.
Kutu: 166, Gömlek: 58, Kls: 163, Dos: 9, Fih: 5.
“Dünden Bugüne İstanbul Üniversitesi Rektörleri.” İstanbul Üniversitesi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2025. https://www.istanbul.edu.tr/tr/content/dunden-bugune-istanbul-universitesi-rektorleri/iu-rektorleri.
“Phenacetin” (Fenasetin). National Library of Medicine. Erişim tarihi: 25 Aralık 2025. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK304337/.
“Prof. Dr. Richard Paltauf (1858-1924).” Universität Wien - History of the University of Vienna. Erişim tarihi: 27 Aralık 2025. https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/richard-paltauf.
“Tarih Çevirme Kılavuzu.” Türk Tarih Kurumu. https://ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/.
“Trabzon’da Barış Konferansı Başladı”. Erişim tarihi: 28 Aralık 2025. https://firstrepublic.ge/ka/year/24.
“Typhoid and Paratyphoid Fever” (Tifo ve paratifo ateşi). Institut Pasteur. Erişim tarihi: 22 Aralık 2025. https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/typhoid-and-paratyphoid-fever.
Altay, Saadet. “Ali Tevfik Salim Sağlam.” Atatürk Ansiklopedisi. 2021. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2025. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/182/.
Anonim. Tevfik Sağlam Konuşuyor. İstanbul: Tıp Fakültesi Talebe Derneği, İsmail Akgün Matbaası, 1947.
Aykun, İbrahim ve Menekşe Yıldız Uslu. “Talimatnameler Işığında XIX. Yüzyılda Tifo Salgınından Korunma Yolları ve Aşı Uygulaması.” Assam Uluslararası Hakemli Dergi (ASSAM-UHAD) - Assam International Refereed Journal 9, sy. 20 (2022).
Başustaoğlu, Ahmet. “Vatan İçin Yaşanmış Bir Ömür; Ord. Prof. Dr. Tevfik Salim Sağlam.” Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 13, özel sayı (2023): 6-17.
Başustaoğlu, Ahmet. Bir Nefes Sıhhat: Tevfik Sağlam’ın Yaşamı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
Çeloğlu, Yavuz Selim. 2020. “Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Cephesinin Lojistik Organizasyonu: 3. Menzil Müfettişliği”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, sy 29: 7-33.
Demireğen, Özlem, Alev Keskin ve Fatma İlhan, haz. Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Cephesi’nde Sağlık Hizmetleri. Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Başkanlığı Yayınları, Genelkurmay Basımevi, 2011.
Erdemir, Ayşegül Demirhan. “Ord. Prof. Dr. Tevfik Salim Sağlam ve Ord. Prof. Dr. Abdülkadir Noyan’ın Lekeli Tifo Hakkındaki Yazılarının Türk Tıp Tarihi Açısından Önemi ve Yorumlamalar.” Türk Dünyası Araştırmaları, sy. 207 (Aralık 2013): 53-86
Gökçe, Tevfik İsmail ve Neşati Üster, ed. Tevfik Sağlam (1882-1963). C. I. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1966.
Gökçe, Tevfik İsmail ve Neşati Üster, ed. Tevfik Sağlam (1882-1963). C. II. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1968.
Gökçe, Tevfik İsmail ve Neşati Üster, ed. Tevfik Sağlam (1882-1963). C. III. İstanbul: Hilal Matbaacılık, 1971.
Guse, Felix. Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’ndeki Muharebeler. Çev. İsmail Hakkı Akoğuz. Haz. Alev Keskin. Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Genelkurmay Basımevi, 2007.
İlter, Aziz Samih. Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi Hatıraları. Haz. Zekeriya Türkmen ve Elmas Çelik. Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Genelkurmay Basımevi, 2007.
Kurat, Akdes Nimet. “Brest-Litovsk Müzakereleri ve Barışı (20 Aralık 1917 - 3 Mart 1918).” Belleten 31, sy. 123 (Temmuz 1967): 375-413.
Külekçi, Batuhan Furkan, Pervin Özelçi ve Ateş Kara. “Tıp Tarihimizden Portreler: Dr. Tevfik Salim Sağlam.” J Pediatr Inf / Çocuk Enfeksiyon Dergisi 18, sy. 3 (2024): 196-201
Nazlıer, Yağız Fatih, Pervin Özelçi, Rüya Kılıç ve Ateş Kara. “Tıp Tarihimizden Portreler: Dr. Reşat Rıza (Kor) (1877-1941).” J Pediatr Inf / Çocuk Enfeksiyon Dergisi 17, sy. 3 (2019): 209-215.
Orhan, Figen Kayserili. “Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’nde Sağlık Hizmetleri ve Erzurum’da İlk Tifüs Aşısı Uygulamaları.” Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi 78, sy. 3 (2021): 389-398.
Özer, Sevilay. “I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nde Tifüs (Lekeli Humma) Salgını.” Belleten 80, sy. 287 (Nisan 2016): 219-260.
Sağlam, Tevfik. Nasıl Okudum. İstanbul: Doğan Kardeş Yayınları, 1959.
Salim, Tevfik. Tifo Aşısı. İstanbul: Kader Matbaası, 1922.
Töre, Okan. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bulaşıcı Hastalıklarla Savaşım.” Klimik Dergisi 34, sy. 1 (2021): 1-12.
Ünalan, Sıddık ve Hakan Öztürk. “Osman Ferit Sağlam’ın Hayatı ve Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme.” Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13, sy. 1 (2008): 87-101.
Yıldırım, Nuran ve Mahmut Gürgan. Türk Göğüs Hastalıkları Tarihi. İstanbul: Türk Toraks Derneği, 2012.
Yıldırım, Nuran. “Mekteb-i Tıbbiye-yi Şâhâne.” Türk Maarif Ansiklopedisi. Güncelleme: 2022. Erişim tarihi: 13 Kasım 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/mekteb-i-tibbiye-yi-sahane/#yazar-1.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Uluslararası Siyaset Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License ile lisanslanmıtır.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/legalcode.tr
