Türkiye’de Dini Motivasyonlu ve Etnik Bağlamlı Bir Terör Örgütü Olarak Hizbullah: Ortaya Çıkışı, Yapılanması ve Çözülmesi
Anahtar Kelimeler:
Türkiye, Hizbullah, Terörizm, ŞiddetÖzet
Bu çalışma, Türkiye’de terör görünümlü dini ve etnik söylemli Hizbullah örgütünün ortaya çıkışından çöküşüne kadar geçirdiği tarihsel, yapısal ve operasyonel süreci bütüncül bir biçimde incelenmektedir. Çalışmada ilk olarak, Hizbullah’ın ortaya çıkışını belirleyen dinamiklerden olan Türkiye’nin modernleşmeci ve laik politikalarına yönelik tepkiyi, 12 Eylül darbesinin İslamcı gruplar üzerinde yarattığı boşluğu, 1979 İran İslam Devrimi’nin ideolojik etkisi ve bölgedeki PKK’nın varlığının şiddetli rekabete dönüşmesindeki gerekçeleri analiz edilmektedir. Bununla birlikte, örgütlenme ve eylemsellik bağlamında Hizbullah’ın üç aşamalı modeli ve militan devşirme merkezleri ele alınmakta olup, örgütün hedef seçimlerindeki temel nedenleri irdelenmektedir. Ardından, 1992’de başlayan ve çalışmadaki çöküş bölümünün temel odağını oluşturan 2000 yılındaki kapsamlı operasyonlara ve örgüt kadrosunun ağır darbe alarak büyük oranda tasfiye edilmesine yer verilmektedir. Son olarak, şiddet odaklı yapılanmadan sivil ve meşru bir alana doğru geçişindeki değişim ve dönüşüm stratejisi değerlendirilmektedir. Bu inceleme yoluyla, örgütün tarihsel seyri boyunca nasıl yol aldıklarını ve nasıl uyum sağladıklarını gösteren bir çerçeve ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Referanslar
’e Doğru. “Hizbullah Çevik Kuvvet Merkezinde Eğitiliyor.” 16 Şubat 1992, 8-12.
Aktaş, Ahmet. “Türkiye Hizbullahı’nın Siyasal Dönüşümü.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 28 (Haziran 2022): 29-52.
Akyeşilmen, Nezir ve Arif Behiç Özcan. “Islamic Movements and Their Role In Politics In Turkey.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 31 (Şubat 2014): 29-38.
Akyol, Fuat. “Hangi Hizbullah?” Aksiyon, 22 Ocak 2000. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://web.archive.org/web/20130811180940/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-5764-26-hangi-hizbullah.html.
Aras, Bulent, Gokhan Bacik. “The Mystery of Turkish Hizballah.” Middle East Policy 9, sy. 2 (Haziran 2002): 147-161.
Atalar, M. Kürşad. “Hizballah of Turkey: A Pseudo‐Threat to the Secular Order?” Turkish Studies 7, sy 2 (Haziran 2006): 307-325.
Avcı, Gültekin. Entrikalar ağında Kürt buhranı: Öcalan, PKK, Hizbullah, devlet, ABD. Metropol Yayınları, 2008.
Aytepe, Mahsum. “Doğuşundan Günümüze İslamcılığın Türkiye Seyri: Bir Sınıflandırma Denemesi.” Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4, sy 1 (Haziran 2016): 189-204.
Bagasi, İ. Kendi dilinden Hizbullah ve mücadele tarihinden önemli kesitler. 2014. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://huseyni-sevdam.tr.gg/Kendi-Dilinden-Hizbullah.htm
Bozkurt, Abdulgani. “Lübnan’ın sosyal yapısı, siyasi tarihi ve Hizbullah.” Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2010.
Bulut, Faik ve Mehmet Faraç. Kod Adı Hizbullah Türkiye Hizbullah’ının Anatomisi. İstanbul: Ozan Yayıncılık, 1999.
Çağlar, Ali. “Terör ve Örgütlenme.” Amme İdaresi Dergisi 30, sy. 3 (Eylül 1997): 119-133.
Çaha, Ömer. “Ana temalarıyla 1980 sonrası İslami uyanış.” Modern Türkiye’de siyasi düşünce 6 (2005): 476.
Çakır, Ruşen. “Hizbullah nihayet sessizliğini bozdu.” 22 Haziran 2004. Erişim tarihi: 25 Ekim 2025, http://www.rusencakir.com/Hizbullah-nihayet-sessizligini-bozdu/304.
Çakır, Ruşen. “Hizbullah’tan 33 yıl gecikmeli manifesto.” 18 Ocak 2012. Erişim Tarihi: 26 Ekim 2025, http://rusencakir.com/Hizbullahtan-33-yil-gecikmeli-manifesto/1652.
Çakır, Ruşen. Ayet ve Slogan–Türkiye’de İslami Oluşumlar. İstanbul: Metis Yayınları, 1990.
Çakır, Ruşen. Derin Hizbullah: İslamcı şiddetin geleceği. Metis, 2001.
Çelik, Adnan. “‘Keep Your Mouth Shut in the Day and Your Door Shut at Night.’” Kurdish Studies 9, sy 1 (Mayıs 2021): 43, 1.
Çiçek, Hikmet. Hangi Hizbullah. Kaynak Yayınları, 2000.
Çitlioğlu, Ercan. Tahran-Ankara Hattında Hizbullah. Ankara: Ümit Yayıncılık, 2001.
Demirel, Emin. Hizbullah. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2001.
Diyanet İşleri Başkanlığı. “Hucurât Suresi.” Erişim 04 Kasım 2025, https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/sure/49-hucurat-suresi.
Dogan, Azimet. “Social Characteristics for Mılıtancy: The Case of Turkish Hezbollah.” Doktora Tezi, Durham University, 2016.
Ekici, Niyazi, M. Alper Sözer ve Selçuk Atak. “İdeoloji ve Örgütsel Yapının Örgüte Eleman Kazanma Üzerindeki Etkisi: Türkiye’de DHKP/C ve Hizbullah Örneği.” Uluslararası Güvenlik ve Terörizm Dergisi 1, sy. 1 (2010): 45-64.
Elitsoy, Aslı. The Kurdish Hizbullah and Its Shifting Attitude towards Kurdishness and the Kurdish Issue in Turkey. Rapor, (Haziran 2017): 1-25.
Faraç, Mehmet. Hizbullah’ın Kanlı Yolculuğu. Günizi Yayıncılık, 2001.
Gale, Thomson. Extremist Groups: Information for Students, Vol. 2, L-Z. 2006.
Güler, İlhami. “Kur’an’da ‘Cihad’ın Teoloji-Politiği.” İslamiyat V, sy 1 (Ocak 2002): 75-90.
Güneş, Cengiz. “Kurdish Political Representation in Turkey -The Changing Context and New Trends.” İçinde The Kurds in the Middle East: Enduring Problems and New Dynamics, editör Mehmet Gürses, David Romano, Michael M. Gunter. 27. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2020.
Güney, M. Zeki. “Hizbullahi Hareketin Vasıfları- 1.” Huseyni Sevda, 07 Ağustos 2008. Erişim tarihi: 18 Ekim 2025, http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=65.
Güngör, Fidan. Teoriden Pratiğe İslami Hareket. İstanbul: Fıtrat Yayınları, 1997.
Gürbüz, Mustafa. “Revitalization of Kurdish Islamic Sphere and Revival of Hizbullah in Turkey.” İçinde Understanding Turkey’s Kurdish Question, editör Fevzi Bilgin ve Ali Sarihan, 155-56. Lanham, MD: Lexington Books, 2013.
Gürbüz, Mustafa. Rival Kurdish Movements in Turkey. Transforming Ethnic Conflict. Amsterdam University Press, 2016.
Hizbullah Manifestosu. “Hizbullah Manifestosu.” 17 Ocak 2012. http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=434.
Human Rights Watch. “What Is Turkey’s Hizbullah?” Human Rights Watch, 16 Şubat 2000. Erişim Tarihi: 24 Ekim 2025, https://www.hrw.org/report/2000/02/16/what-turkeys-hizbullah/human-rights-watch-backgrounder.
Huseyni Sevda. “Şehit Rehber Hüseyin Velioğlu’nun Hayatı ve Mücadelesi-3.” 30 Ocak 2013. Erişim tarihi: 18 Ekim 2025, http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=479.
Huseyni Sevda. “Şehit Rehber Hüseyin Velioğlu’nun Hayatı ve Mücadelesi-5.” 13 Şubat 2013. http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=481.
Huseyni Sevda. “Şehit Rehber Hüseyin Velioğlu’nun Hayatı ve Mücadelesi -6.” 20 Şubat 2013. Erişim tarihi: 17 Ekim 2025, http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=482.
Huseyni Sevda. “Şehit Rehber Hüseyin Velioğlu’nun Hayatı ve Mücadelesi -7.” 27 Şubat 2013. Erişim tarihi: 17 Ekim 2025, http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=486.
Hürriyet. “Hizbullah tehdit ediyordu.” 18 Temmuz 1998. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hizbullah-tehdit-ediyordu-39029391.
Hürriyet. “İmamın sığınağı.” 01 Mart 2000. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/imamin-siginagi-39136993.
Hürriyet. “Köy mezarlığını ‘şehitlik’ yaptılar.” 07 Temmuz 1999. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/koy-mezarligini-sehitlik-yaptilar-39089848.
Hürriyet. “Ürperten bildiri.” 20 Temmuz 1999. Erişim tarihi: 23 Ekim 2025, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/urperten-bildiri-39092182.
Hüseyni Sevda. “Şehit Rehber Hüseyin Velioğlu’nun Hayatı ve Mücadelesi –9.” 13 Mart 2013. Erişim tarihi: 22 Ekim 2025, http://www.huseynisevda.biz/articles.php?article_id=494.
Hüseyni Sevdam. “Menzil Grubunun Tarihçesi Hakkında Kısa Bilgi.” Erişim tarihi: 21 Ekim 2025, https://huseyni-sevdam.tr.gg/menzil-grubunun-tarihcesi-hakkinda-bilgi.htm.
İslam Ümmetinin Sesi. “Şehidler Kervanı 1 | ‘Şüheda Bahçesi’, Şehidler Kervanı Serisinden 99 Şiir.” 18 Eylül 2014. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, http://www.susaningulleri.biz/Sehidler-Kervani-1-200.
İslamiyet Gerçekleri. “Konca Kuriş olayına yanıt aranıyor.” 08 Ağustos 2003. Erişim tarihi: 23 Ekim 2025, http://islamiyetgercekleri.org/cumhuriyeth.html.
Jenkins, Gareth. Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? New York: Palgrave Macmillan US, 2008.
Karmon, Ely. “Radical Islamist Movements in Turkey.” İçinde Revolutionaries and Reformers: Contemporary Islamist Movements in the Middle East, editör Barry Rubin, 43. SUNY Press, 2012.
Kılıç, Derya. Tespihin İpi Koptu. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2004.
Kocoglu, Yahya. “Hizbullah: The Susurluk of the Southeast.” Turkish Daily News, 26 Ocak 2000. Erişim Tarihi: 23 Ekim 2025, http://www.turkishdailynews.com/old_editions/01_26_00/dom.htm.
Koç, Yunus, Adem Palabıyık. “Türk Siyasal Yaşamında İslami Kürt Bir Muhalefet Partisi: Hür Dava Partisi Örneği.” Journal of International Social Research 9, sy. 47 (Aralık 2016): 507-523.
Kurt, Mehmet. “A Conversion to Civil Society? The Incomplete Reconfiguration of the Hizbullah Movement in Turkey.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 22, sy 6 (Kasım 2020): 6.
Kurt, Mehmet. Din, şiddet ve aidiyet: Türkiye’de Hizbullah. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
Kushner, Harvey W. “Turkish Hezbollah.” İçinde Encyclopedia of Terrorism, 368. New York: SAGE Publications, 2003.
Kushner, Harvey W. Encyclopedia of Terrorism. New York: SAGE Publications, 2003.
Levitsky, Olga. “In the Spotlight: Turkish Hezbollah.” Center for Defense Information, 2003.
Lewis, Bernard. Ortadoğu: İki Bin Yıllık Ortadoğu Tarihi. Çeviren Selin Y. Kölay. Ankara: Arkadaş Yayınevi, 2006.
Liel, Alon. Turkey in the Middle East: Oil, Islam, and Politics. Lynne Rienner Publishers, 2001.
Liel, Alon. Turkey in the Middle East: Oil, Islam, and Politics. Lynne Rienner Publishers, 2001.
Manaz, Dr Abdullah. Türkiye’ye Yönelik Terör Odakları. Abdullah Manaz, 2014.
Milliyet. “20 yıl önce ‘sahneye çıktı’.” 25 Ocak 2000. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025, https://www.milliyet.com.tr/the-others/20-yil-once-sahneye-cikti-5332306.
Milliyet. “Cami altında sığınak.” 08 Nisan 2000. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://www.milliyet.com.tr/the-others/cami-altinda-siginak-5324784.
Milliyet. “Diyarbakır’da Suikast.” 25 Ocak 2001. Erişim tarihi: 25 Ekim 2025, https://www.milliyet.com.tr/gundem/diyarbakir-da-suikast-5292539.
Milliyet. “Hizbullahçı imamları belirlemiştik.” 09 Şubat 2000. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://www.milliyet.com.tr/the-others/hizbullahci-imamlari-belirlemistik-5330865.
Milliyet. “Humeyni’nin gözü gurbetçide.” 06 Eylül 1985, 2. Erişim tarihi: 16 Ekim 2025, https://gazetearsivi.milliyet.com.tr/liste?tarih=1985.06.09.
Milliyet. “Mahalleliye et de dağıtmışlar.” 20 Ocak 2000. Erişim tarihi: 23 Ekim 2025, https://www.milliyet.com.tr/the-others/mahalleliye-et-de-dagitmislar-5332821.
Narlı, Nilüfer. “The Rise of the Islamist Movement in Turkey.” MERIA 3, sy. 3 (September 1999): 1-11.
NTV. “Hizbullah televizyon kuruyor.” 06 Ocak 2011. Erişim Tarihi: 22 Ekim 2025, https://www.ntv.com.tr/turkiye/hizbullah-televizyon-kuruyor,YiPqFOPFV0yr5v8G-5-fUQ.
NTV. “Hizbullah’ın çöküş tarihçesi.” 28 Ocak 2015. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025, http://arsiv.ntv.com.tr/news/4785.asp.
NTV. “Kocaeli’de ceset bulunamadı.” 13 Mayıs 2000. Erişim tarihi: 22 Ekim 2025, http://arsiv.ntv.com.tr/news/4971.asp.
Nugent, John T., Jr. “The Defeat of Turkish Hizballah as a Model for Counter-Terrorism Strategy.” MERIA 8, sy.1, (March 2004): 69-75.
Ozeren, Suleyman ve Cécile Van De Voorde. “Turkish Hizballah: A Case Study of Radical Terrorism.” International Journal of Comparative and Applied Criminal Justice 30, sy. 1 (Mart 2006): 75-100.
Ozeren, Suleyman, Mehmet F. Bastug, Suat Cubukcu. “The New Landscape of Extremism and Its Intersection with Political Islamists in Turkey.” İçinde Routledge Handbook of Non-Violent Extremism, 124. Routledge, 2023.
Özkan, Tuncay. “Ölüm makinesi Hizbullah.” tuncayozkan.com, 04 Temmuz 1999. Erişim tarihi: 20 Ekim 2025, https://tuncayozkan.com/olum-makinesi-hizbullah/.
Öztürk, Abdulvehhab. “Asr Sûresi.” Sorularla İslamiyet, 09 Şubat 2006. https://sorularlaislamiyet.com/kaynak/asr-suresi.
Peköz, Mustafa. İslamcı Cumhuriyete Doğru: Türkiye’de Siyasal İslamın Dünü Bugünü Yarını. İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2009.
Tuğba Hacıbayramoğlu “PKK bitti sıra Hizbullah’ta.” Radikal-online. 06 Nisan 1999. Erişim tarihi: 16 Ekim 2025, http://web.archive.org/web/20030908220844/http://www.radikal.com.tr/1999/04/06/turkiye/pkk.html.
Rûpela nû. “Dünden bugüne hizbullah aklı ve ‘Devlet aklı’ İki gerçeklik çarpışıyor.” 26 Haziran 2023. https://www.rupelanu.org/dunden-bugune-hizbullah-akli-ve-devlet-akli-iki-gerceklik-carpisiyor-26682h.htm.
SABAH. “Velioğlu’nun son 5 dakikası.” 19 Ocak 2000. Erişim tarihi: 24 Ekim 2025, https://arsiv.sabah.com.tr/2000/01/19/g01.html.
Sancar, Altan. “Üç soru üç cevap: Hizbullah, Kürtler içinde nasıl taban buldu?” Diken, 13 Mayıs 2022. Erişim tarihi: 26 Ekim 2025, https://www.diken.com.tr/uc-soru-uc-cevap-hizbullah-kurtler-icinde-nasil-taban-buldu/.
Sorularla İslamiyet. “Fırka-i Naciye.” 12 Şubat 2006. Erişim tarihi: 21 Ekim 2025, https://sorularlaislamiyet.com/kaynak/firka-i-naciye.
Şardan, Tolga. “Hizbullah alarmı.” Milliyet, 08 Nisan 1992. Erişim tarihi: 16 Ekim 2025, https://gazetearsivi.milliyet.com.tr/liste?tarih=1992.04.08.
Şentürk, Hulusi. İslâmcılık: Türkiye’de İslâmî Oluşumlar Ansiklopedisi. 4. bs. İstanbul: Çıra Yayınları, 2019.
Şimşek, İbrahim Halil ve Zekiye Demir. “Türkiye’de 1980’li ve 1990’li Yıllarda Radikal Eğilimli İslamcı Erkeklerin Deradikalleşme Sürecini Etkileyen Faktörler.” Eskiyeni, sy 54 (Eylül 2024): 1053-1074.
Taheri, Amir. Holy Terror: The Inside Story of Islamic Terrorism. Sphere Books, 1987.
Tan, Altan. Kürt Sorunu Ya Tam Kardeşlik Ya Hep Birlikte Kölelik. 4. bs. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
Tapper, Richard. Islam in Modern Turkey: Religion, Politics, and Literature in a Secular State. I.B. Tauris, 1991.
Taşgetiren, Ahmet. “Yeni bir yargısız infazlar dönemi mi?” Yeni Şafak, 07 Ocak 2000. Erişim tarihi: 23 Ekim 2025, https://www.yenisafak.com/yazarlar/ahmet-tasgetiren/yeni-bir-yargisiz-infazlar-donemi-mi-45555.
TDV İslâm Ansiklopedisi. “Dârülharp.” Erişim tarihi: 17 Ekim 2025, https://islamansiklopedisi.org.tr/darulharp.
TDV İslâm Ansiklopedisi. “Dârülislâm.” https://islamansiklopedisi.org.tr/darulislam.
Terörle Mücadele ve Harekat Dairesi Başkanlığı. “Türkiye Geneli Terör Olayları İstatistiği.” 08 Ekim 2003. Erişim Tarihi: 24 Ekim 2025, https://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html.
Varol, Mehmet, Av M. Hüseyin Yılmaz ve Cemal Tutar. Hizbullah Ana Davası Savunmalar. Dua Yayıncılık, 2011.
Yanmış, Mehmet. Yakın Dönemde Kürtler: Kimlik, Din, Gelenek. 2017.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Uluslararası Siyaset Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License ile lisanslanmıtır.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/legalcode.tr
